ગોધરા,(પંચમહાલ) નવાઝ શેખ :-
પ્રો.ડૉ રાજેન્દ્ર મકવાણા
(આર્ટસ કોલેજ સીંગવડ)
‘તમને ભૂલવાને તો…’
નવોદિત ગઝલકાર કૌશિક પટેલ ‘પ્રવાસી’ ની ગઝલ ‘તમને ભૂલવાને તો…’ આધુનિક ગુજરાતી ગઝલસાહિત્યમાં સંવેદનાની નવી ઝાંખી આપે છે. આ ગઝલ માત્ર શબ્દોની રચના નથી, પરંતુ વિરહની ઊંડાઈમાંથી ઉદ્ભવેલો આંતરિક સંઘર્ષ છે, જે વાંચકના હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.
આ ગઝલનું વિશેષ આકર્ષણ એ છે કે તેમાં ક્યાંય અતિશય શાબ્દિક આડંબર નથી, છતાં ભાવની તીવ્રતા સતત અનુભવાય છે. “તમને ભૂલવાને તો” જેવી સરળ પરંતુ અત્યંત અસરકારક રદીફ દ્વારા ગઝલકારએ વિરહની પીડાને એક સતત વહેતી લાગણીરૂપે પ્રગટ કરી છે. દરેક શેરમાં આ રદીફ પુનરાવર્તિત થઈને મનની અકળામણને વધુ ઊંડી બનાવે છે.
આંખો અશ્રુ કરી છે તમને ભૂલવાને તો
સાગરને જ વરી છે તમને ભૂલવાને તો
ગઝલનો પહેલો જ શેર ગઝલકારની આંતરિક વેદનાને ખુલ્લી મૂકે છે. આંખોમાંથી વહેતા આંસુઓ અહીં માત્ર દુઃખનું પ્રતિક નથી, પરંતુ એક આખા સાગર જેટલી વ્યથા બની જાય છે. ‘સાગરને જ વરી છે’ જેવી અભિવ્યક્તિ દ્વારા ગઝલકાર વિરહની ઊંડાણને અતિશયોક્તિ અલંકારથી અસરકારક રીતે રજૂ કરે છે. પ્રેમભંગની પીડા શબ્દોની હદ ઓળંગી જાય છે — અને એ જ આ શેરની શક્તિ છે.
રોજ સુરાલયને દોસ્ત બનાવ્યું છે ઘર મેં
પ્યાલી રોજ ભરી છે તમને ભૂલવાને તો
અહીં ગઝલકાર માનવીય નબળાઈને અત્યંત સંવેદનશીલ રીતે રજૂ કરે છે. પ્રિયના વિયોગમાં સુરાલયને ‘ઘર’ અને દારૂને ‘દોસ્ત’ બનાવવાની વાત માત્ર નશાની નથી, પરંતુ એકલતાની વ્યથા છે. ગઝલકાર જાણે કહે છે કે હવે સ્મૃતિઓથી બચવાનો એકમાત્ર સહારો પ્યાલીમાં શોધવો પડે છે. પરંતુ એ સહારો પણ અસ્થાયી છે — કારણ કે યાદો ક્યાં છૂટતી હોય છે?
એકેય નથી ગઈ ખાલી કોઈની જ્યાં મન્નત
યાંય ધરી છે તમને ભૂલવાને તો
આ શેરમાં ગઝલ વધુ ઊંડાણ પકડે છે. જ્યાંથી કોઈ ખાલી હાથે પાછો ફરતો નથી, એવી જગ્યા પરથી પણ ગઝલકાર નિરાશ પરત ફરે છે. અહીં માત્ર ધાર્મિક વિશ્વાસ નહીં, પરંતુ માનવીય આશા તૂટી પડતી દેખાય છે. વિરહની પીડા એટલી પ્રબળ છે કે ઈશ્વર સામે પણ હાર માનવી પડે છે — આ ભાવ ગઝલને અત્યંત કરુણ બનાવે છે.
એને આજ ‘પ્રવાસી’ જઈને એમ કહો કે
કોશિશ ખૂબ કરી છે તમને ભૂલવાને તો
આ અંતિમ શેર ગઝલનો ભાવાત્મક શિખર છે. ગઝલકાર અહીં કોઈ દાવો કરતો નથી કે તે ભૂલી ગયો છે, પરંતુ એટલું જ કહે છે કે “કોશિશ ખૂબ કરી છે.” આ一句 જ આખી ગઝલનો સાર કહી દે છે. પ્રેમ ભૂલાતો નથી — માત્ર ભૂલવાની કોશિશ થતી રહે છે. અને એ કોશિશ જ માનવીય લાગણીનું સૌથી સાચું સ્વરૂપ છે.
✦ સમાપન
‘તમને ભૂલવાને તો…’ એક એવી ગઝલ છે જે વિરહ, અસહાયતા અને આંતરિક સંઘર્ષને અત્યંત સરળ પરંતુ અસરકારક ભાષામાં રજૂ કરે છે. ગઝલકાર કૌશિક પટેલ ‘પ્રવાસી’એ કોઈ કૃત્રિમતા વિના ભાવોને કાગળ પર ઉતાર્યા છે. કરુણ રસની સતત વહેણ, સહજ પ્રતિકો અને હૃદયસ્પર્શી અભિવ્યક્તિ આ ગઝલને નોંધપાત્ર બનાવે છે.
આ ગઝલ માત્ર વાંચવા માટે નથી, અનુભવવા માટે છે.
અને એ જ તેની સૌથી મોટી સફળતા છે.